جزوات و رساله‌ها و نشر كتب ، بطور دامنه‌دارى مشغول بودند . از سويى القائم ، خليفه عباسى كه خود ، كرسى علم كلام را به شيخ عطا نموده بود ؛ دو كتاب دربارهء عقايد أشاعره و تكفير معتزله انتشار داد . حملات پىدرپى به محله‌هاى شيعه‌نشين و ممنوعيت برپايى مراسم مذهبى و ديگر شعائر ، جملگى بازگو كنندهء ضعف و ناتوانى شيعيان آن دوران است . شيخ مفيد و سيد مرتضى - رحمة اللّه عليهما - كه عرب تبار و در عصر اقتدار و نفوذ آل بويه ، رهبرى شيعيان را عهده‌دار بودند ، شيعه را به اوج عزت و منزلت علمى و اجتماعى رسانيدند ، ليكن اكنون شيخ طوسى كه ايرانى الاصل و در عصر از هم پاشيدگى فرمانروايى آل بويه و توانمندى خلفاى عباسى و هم پيمانان وى ، به مقام مرجعيت مطلق رسيده ، ناچار مىبايست با احتياط و دقت بسيار ، به حل و فصل امور مردم و شؤون دينى ، پرداخته و دست به عصا ، به تدريس و تأليف بپردازد . شيخ طوسى در چند جاى تفسير شريف تبيان ، نكته و فرموده‌اى از استاد خود سيد - رضوان اللّه عليه - را نقل و براى وى طلب زحمت مىكند 2 و نيز در مسائل فقهى و اصولى ، به كتابهاى المبسوط ، النهايه ، الخلاف ، العدّة فى اصول الفقه و تهذيب الاحكام ، و در مسائل كلامى به كتاب شرح الاصول يا شرح الجمل و الامامة و تلخيص الشافى اشاره مىكند و خواننده را بدانها ارجاع مىدهد . 3 بنابراين ، شيخ الطائفه عمده تأليفات گران خويش را پيش از تبيان و آن را پس از حيات سيد ، يعنى در زمان زعامت خود نگاشته است . شيخ طوسى مطابق روش تدريس آن زمان كه املاء و قرائت بوده ، حدودا تا اواخر سوره يوسف - عليه السلام - به طور مبسوط كه حاكى از فراغ بال بيشترى است ، كار تفسير تبيان را به انجام رسانيد و از آن پس ، مباحث ، خلاصه‌تر طرح مىشود گويى نوعى شتاب در كار وجود دارد ؛ لذا حدس زده مىشود كه اين تفسير ، در سالهاى آخر اقامت شيخ در بغداد انجام گرفته است . به هر حال جرأت و شهامت شيخ ، با توجه به موقعيت حساس سياسى و مذهبى ، در نگارش و تأليف تفسير شريف تبيان با ويژگيهاى خاص خود ، قابل تقدير و سپاس بىشمار است . « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ 4 . »